Cao nguyên Vân Hòa là vùng thơm, mít của tỉnh Phú Yên. Ngoài cách ăn tươi thông thường, dân địa phương còn làm mắm thơm, mắm mít để dành ăn vào những ngày thời tiết bất thường.

Trẻ con Vân Hòa ăn thơm tươi có cách riêng, thú vị hơn. Đừng đợi chẻ thành miếng, sắp ra dĩa, dọn lên bàn. Chọn một trái thơm ngon, gọt mà không bẻ cuống, không chẻ rời ra, nhớ khứa bỏ hết mắt để khỏi rát lưỡi, tay này cầm trái thơm, tay kia cầm con dao nhỏ, cứ thế từng miếng lách dần ăn cho đến hết.


Vườn thơm là nơi sinh sống của lũ sóc, nhen. Chúng thường ăn thơm chin. Nhiều khi trái thơm thật lớn, thật đẹp, bán được tiền mà bị sóc nhen ăn, khiến chủ vườn chắt lưỡi tiếc rẻ. Cho trẻ con ăn, thường đưa cho chúng trái thơm sóc, nhen ăn. Người ta nói: “Trái thơm sóc (ăn) là trái thơm ngon, cũng như lá thuốc sâu (ăn) là lá thuốc ngon. Con ngoại vật cũng khôn lắm, luôn luôn biết lựa món ngon”.

Ngày trước việc vận chuyển khó khăn, dân chúng vùng núi phải luôn dự trữ mắm muối. Ở cao nguyên Vân Hòa cũng vậy, trong bếp luôn luôn sẵn sang hũ muối và hũ mắm thơm.

Khi thơm chín rộ, người ta lựa những trái lớn và trung bình bán, trái nhỏ để lại ướp mắm. Thơm được gọt sạch vỏ, phơi qua một nắng cho héo để chất mật bên trong không tươm ra. Xếp vào hủ lớn, cứ một lớp muối, một lớp mắm, một lớp trái thơm, lần lượt cho đến đầy, thì một lớp mắm và trên cùng là muối, đậy nắp, dùng tro trộn nước trét kín, đặt bên bếp lửa. Tháng Chín tháng Mười mưa dầm, mở ra ăn. Lúc này muối đã tan hết, mắm đã ngướu, thấm vào trái thơm. Để khỏi bị lồng gió chua mắm, chỉ lấy một ít san qua hũ nhỏ, hũ lớn trét kín lại, khi ăn hết lấy tiếp.

Cách ướp mắm trông đơn giản, nhưng ướp sao cho lòng trái thơm mắm có màu đỏ hồng, không mặn, nước dẻo kẹo và thanh, nhất là không bị bồ húc (dòi mắm) là việc khó. Mắm thơm đem kho cá, kho thịt, chim gầm ghì từ mùa rập còn nuôi để dành. Thường thì ăn tươi. Không dùng dao xắt mà xé trái mắm ra, trông như mật đọng, trộn vào chén ớt giã ngò tàu, ăn với cơm nóng vào ngày mưa lạnh thật đậm miệng. Nhiều nhà hằng ngày trên mâm thức ăn chỉ có mỗi tô mắm thơm mà thôi. Ăn với bắp nướng, bắp rang cũng rất ngon.

Đàn ông, trẻ con thích dùng nước mắm thơm chan cơm. Nhưng các bà nội trợ thường hạn chế, bởi chắt hết nước, số thơm còn lại trong hũ sẽ bị khô, bị khan.

Thơm và mít thường trồng chung vườn. Mít còn được trồng quanh nhà, góc sân. Người miền đồng bằng lên chỉ mua mít già, đưa về đến nơi một hai hôm vừa kịp chin để bán. Muốn mít mau chín phải chặt mặt, tức là cắt bỏ một phần mỏng nơi cuống để mặt mít tiếp xúc với không khí bên ngoài. Muốn mau hơn nữa thì đóng nõ, dùng một cây nhọn đóng vào cùi mít ở chỗ chặt mặt. Người mua chỉ mua mít ráo, không mua mít ướt, nó chín nhanh quá, bán không kịp. Nhiều khi mít ướt quá bị bỏ quên ngoài vườn, nghe quạ kêu mới biết có mít chín. Nó bị nũng ra, mớ múi nặng trĩu rơi xuống đất, trên cây còn trơ lại cái cùi, “mít ướt sút cùi” là như thế. Bốn tiếng ấy dùng để chỉ những người mau nước mắt, đứa trẻ khóc nhè (đồ mít ướt sút cùi!). Dân vùng cao nguyên chê loại mít chín vào mùa đông, bảo rằng độc. Ca dao nói:


Trong bài vè “Bậu lỡ thì” câu mở đầu bảo ngay rằng:
 


Mít ráo chín, ngoài việc dùng ăn tươi có thể gỡ ra từng múi, đem hấp. Và cũng dùng ướp mắm như thơm, nhưng không ngon bằng vì nó thiếu chất chua. Bây giờ ở thành phố xắt múi mít thành miếng, bỏ vào ly trái cây.

Trẻ con thích ăn mít ướt chín ngay trên cây. Ngồi vắt vẻo trên đó mà thưởng thức. Cho vào chén đem chưng sẽ có món chè mít thơm thanh ngọt lịm.

Mít già, gỡ ra từng múi, cũng hấp, không gọi mít hấp, gọi là mít hầm. Sang thì nhồi nhân đậu, nhân thịt. Có thể thái ra, phơi khô, ghé cơm. Lúc đói kém có nồi cơm ghé mít là quý lắm.

Mít non thì luộc, rồi làm gỏi hay xào, nấu canh với đậu phụng, đắc dụng trong bữa cơm chay. Ăn mặn thì nấu canh mít non với thịt xương, thịt nạc.

Đã thành thói quen, người dân xứ mít khi ăn luôn luôn tiện tay bóc hạt bỏ riêng một bên, đỡ công người thu dọn. Hạt mít dùng ghé cơm, hay luộc ăn. Ngày mưa, rảnh việc, cả nhà quay quần bên bếp lửa, bắc trã lên rang hạt mít, vừa ăn vừa trò chuyện hay bàn công việc.

Có câu đố về trái thơm:


Đúng vậy, dù bị hư dập, bị sóc nhen ăn, hay bôi bẩn lên, nó vẫn không thành hư danh, vẫn là trái thơm.

Những năm chiến tranh, hầu hết vườn thơm mít Chợ Đồn và cả vùng cao nguyên bị phá để trồng sắn mì làm lương thực. Đất ấy nay trồng cà phê. Thơm mít còn không bao nhiêu. Mấy món ăn chế biến từ thơm mít trên đây tuy đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo tay của các bà nội trợ để xứng danh đặc sản, nay đã thành vang bóng một thời cùng các câu chuyện vui cười thôn dã.

Hôm nay đi tìm một trái mắm thơm vừa ý là việc khó, vì các bạn lớp trẻ không còn biết ướp mắm thơm mà cũng không thật cần thiết phải biết. Người ta quên dần, không cảm thấy hương vị của nó là hương vị cao nguyên. Ở đồng bằng thơm mít Chợ Đồn chỉ còn trong lời nhắc của lớp người cao tuổi.