Bốn phương thành Thăng Long từ thủa xưa đã được trấn giữ bảo hộ bởi tứ thần: bắc Trấn Võ, nam Cao Sơn, tây Linh Lang, đông Bạch Mã. Trong số đó, vị thần Bạch Mã trấn giữ cửa đông đã có công phù hộ cho việc dựng xây thành Đại La, tức Thăng Long, nay là Hà Nội.

Tương truyền năm 1010 vua Lý Công Uẩn định đô tại Thăng Long, xây thành mà cứ bị sụp, ông tới đây cầu lễ và lạ thay, trong chiêm bao chợt thấy có con ngựa trắng từ trong đền đi ra, chạy vòng quanh khu vực đang xây thành, chạy đến đâu để dấu chân đến đấy rồi trở lại đền và vụt biến.Vua bèn sai người cứ theo đó mà xây thành đắp lũy, xây tới chắc tới đấy.Từ đó nhà vua sai tạc một con ngựa trắng để thờ và ban sắc phong cho thần làm “Thăng Long Thành hoàng Đại vương”. Vì thế gọi đây là đền Bạch Mã (đền ngựa trắng).

Có hơn một nghìn năm lịch sử, Đền Bạch Mã tọa lạc tại địa chỉ 76 phố Hàng Buồm là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của thủ đô Hà Nội. Ngôi đền là một kiến trúc đẹp quay về hướng nam, gồm có cổng tam quan, phương đình, đại bái, thiêu hương, cung cấm và nhà hội đồng ở phía sau.


Cổng Tam quan có hình chữ nhật, sơn đỏ, chia thành năm gian, gian chính giữa mở lối vào đền bằng cánh cửa gỗ lớn. Ngay sát phía sau là phương đình có mặt bằng hình vuông. Cái đặc sắc của công trình kiến trúc này chính là mái vòm hình mai con cua liên  kết giữa phương đình và đại bái của ngôi đền. Rồi, nối đại bái với thiêu hương, lại một “vỏ cua” thứ hai nữa. Những chiếc “vỏ cua” này, ngoài hình thù độc đáo, còn có tác dụng khép kín các kiến trúc, liên kết chúng lại dưới một hình thức.Kiến trúc lớn nhất trong đền là nhà đại bái chia thành năm gian rộng lòng, nền nhà được bó toàn bằng đá xanh hình khối chữ nhật chắc chắn. Thiêu hương và cung cấm có kiến trúc tương đối giống nhau. Trong cung cấm có một sàn gỗ cao, có ván bưng ba mặt để làm nơi toạ lạc của thần Bạch Mã.

Đền Bạch Mã là sự kết hợp  tinh hoa nghệ thuật - kiến trúc từ các giai đoạn trước hòa cùng nghệ thuật thời Nguyễn (thế kỉ XIX). Hình ảnh  long, lân, quy, phượng trên cửa võng là biểu tượng của sự bền vững thanh cao, tựa đất trời chuyển vận quanh năm luôn vĩnh hằng cùng thời gian. Hiện diện trong đền ngày nay còn khá nhiều các di vật cổ như bia đá, sắc phong, kiệu thờ, hạc thờ, đôi phỗng, Đền là một điểm nhấn cho Phố cổ Hà Nội,và là  một di tích văn hóa lịch sử độc đáo của Hà Nội và của cà nước.

MS: LT 007