Đèo Hải Vân nằm trải dài theo sườn núi Hải Vân, một dãy núi của dải Trường Sơn đâm ngang ra biển. Đèo Hải Vân chênh vênh một bên là núi rừng, một bên là biển cả, đỉnh đèo mây phủ quanh năm nên còn được gọi là “đèo Mây”. Dải núi Hải Vân còn là bức tường thành thiên nhiên quan trọng ngăn các đợt gió lạnh phương bắc tràn về. Vì vậy các tỉnh từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào hầu như quanh năm ấm áp không có mùa đông.
Xưa kia núi Hải Vân là rừng rậm hoang sơ, đầy muôn thú. Việc qua đèo Hải Vân rất khó khăn. Trong nhân dân vẫn còn lưu truyền câu ca dao:
“Đi bộ thì sợ Hải Vân
Đi thủy thỉ sợ sông Thần hang Dơi”
Vào thế kỷ XIX, nhà Nguyễn đã cho làm 3 con đường vượt đèo Hải Vân. Đường nào cũng có bậc đá và cửa ải canh phòng. Ải chính có thành xây chắn ngang phía trước và phía sau thành đều có cửa chắn. Trên cửa trước (quay về hướng bắc) có đề "Hải Vân quan", trên cửa sau (quay về hướng nam) là dòng chữ "Thiên hạ đệ nhất hùng quan".”
Ngày nay, thành cũ không còn nữa, nhưng trên đèo vẫn còn di tích ải xưa. Đứng trên đỉnh đèo mới thấy hết vẻ đẹp hùng vĩ và ngoạn mục của núi non, biển cả.
Ngoài đường bộ, qua đèo Hải Vân còn có đường xe lửa. Đoạn đường sắt qua đèo phải qua 18 cầu nhỏ và 6 hầm xuyên núi với độ dài tới 3 km. Hầm ngắn nhất dài 85 m, hầm dài nhất là hầm Sen dài 600 m.
Qua chân đèo phía bắc là làng chài lưới Lăng Cô, nơi có đặc sản sò huyết, ngon có tiếng. Đường đèo về phía nam có độ dốc trung bình là 150C chạy men theo những triền đá dựng đứng. Gần chân đèo là một khối đá hoa cương đứng nghiêng sừng sững như dọa khách đi đường. Bên kia đường lại một khối đá nữa đồ sộ nổi trên mặt nước nhu một củ hành khổng lồ nom ngộ nghĩnh. Thời vua Minh Mạng có đặt pháo đài với tên gọi Thông Sơn nhưng thường gọi là hòn Hành.
Dưới chân đèo Hải Vân là ga Liên Chiểu, gần đó là kho xăng Liên Chiểu nổi tiếng trong chiến tranh. Cách Liên Chiểu 5 km là cửa sông Cu Đê, nơi sản xuất nước mắm ngon nổi tiếng với tên gọi nước mắm Nam Ô.
Trên con đường xuyên Việt qua dải đất miền Trung đầy nắng gió, đèo Hải Vân lâu nay đã trở thành nơi thưởng ngoạn lý tưởng của du khách vào Nam, ra Bắc. Từ Đà Nẵng theo quốc lộ 1A về phía bắc, sau khi qua vùng Nam Ô, du khách bắt đầu lên đèo Hải Vân. Đường đèo quanh co, khúc khuỷu men theo triền núi, uốn lượn như dải lụa vắt ngang giữa trời mây. Gió như đàn ngựa giong ruổi dặm trường, mây như từ trên trời tuôn xuống. Có những lúc mây nhiều che phủ cả đoạn đèo, quấn quýt níu lấy chân du khách làm bước chân người đến đây như lạc vào cõi nào khác lạ, huyền ảo khói sương.
Cũng từ đây, vào những ngày đẹp trời, du khách có thể thấy rõ toàn cảnh thành phố Đà Nẵng, Cảng Tiên Sa - Bán đảo Sơn Trà, Cù Lao Chàm... và những bãi cát vàng chạy dài ôm lấy mặt nước bao la trong xanh của biển.
Những gì thiên nhiên ban tặng, qua thời gian và qua bàn tay con người, sẽ trở thành những giá trị nhân văn. Đến Hải Vân là đến với nơi giao thoa giữa hai vùng đất, là thỏa mãn tâm lý chiếm lĩnh đỉnh cao, hòa mình trong âm vọng sử thi của bao dấu chân người Việt xưa đi mở cõi, bồi hồi thương nhớ quá khứ thẳm sâu của khúc ruột miền Trung.
Vietbalo - Tổng hợp