Vùng cao đói chợ
Chợ huyện Mèo Vạc, Đồng Văn, Hoàng Xu Phì… tuần họp một lần vào ngày chủ nhật, chợ Tùng Vài (xã Tùng Vài – Quản Bạ - Hà Giang) đến hẹn lại lên, 5 ngày họp 1 phiên. Mỗi phiên chợ là một ngày hội của người dân trong vùng, không ai đặt ra nhưng lâu rồi thành quen, người dân từ trên núi, trên bản tưng bừng kéo về họp chợ phiên như một hình thức giao lưu văn hóa, mua sắm, mở mang kiến thức. Có bản đi bộ phải mất nửa ngày mới tới chợ, nhưng bà con vẫn nô nức kéo về. Còn các thầy cô giáo đang dạy học trên bản thì không thể không đến chợ, bởi đấy là dịp gặp gỡ trao đổi với bạn bè, thậm chí nên duyên chồng vợ cũng từ chợ phiên mà ra. Chợ không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa, mà chợ còn là nét văn hóa của vùng cao Hà Giang, nhưng thực sự vùng cao vẫn đói chợ. Các thầy cô giáo lên đây công tác đều có chung tâm sự: Vùng cao thiếu thốn, hạn chế nhiều thứ lắm, nhất là nước - đường - trường – chợ. Giáo viên trên này lương cao, nhưng chẳng biết mua gì vì không có chợ, hoặc có thì chợ quá xa đi cả ngày mới đến.

Người dân bản vốn quen khép kín với vòng xoay tự cung tự cấp, rau cỏ thì trồng ngoài nương, lương thực thì chẳng có gì ngoài ngô khoai và sắn, giao lưu văn hóa cũng chỉ gói gọn trong bản làng, cuộc sống gần như biệt lập với bên ngoài. Chị Vàng A Mí, dân tộc Mông (Mèo Vạc – Hà Giang), tâm sự: Cái điện cái đường, cái trường cái trạm đã bắt đầu có, nhưng cái chợ vẫn còn xa tít tắp, xuống chợ huyện bà con phải mất gần nửa ngày đường mới mua được con giống về trồng.

Tiền đi chợ trôi vô rượu
Mặt hàng tại chợ phiên thôi thì thượng vàng hạ cám, cái gì cũng có nhưng đều do người dưới xuôi mang lên bán với cái giá khá cao so với thu nhập người tại chỗ. Anh Kiên (quê Tuyên Quang), thương buôn quần áo chợ vùng cao lâu năm cho biết: Hàng hóa lên đến đây là cả một chặng đường dài, cước phí vận chuyển rất lớn, kéo theo giá cả tăng, tôi chỉ dám đi hàng rẻ tiền thì mới có lãi, mới đáp ứng nhu cầu của người dân… Có người bảo, chợ vùng cao là nơi tập trung các mặt hàng thừa, hàng kém chất lượng, bị sai sót về kiểu cách mẫu mã… Một cân cam, cân quýt phải 15.000 đồng người ta mới bán, cân thịt lợn cũng đắt gấp rưỡi dưới Hà Nội, bộ quần áo dân tộc Mông bét nhất cũng 200 ngàn đồng, còn thực phẩm thì người dân bản chỉ dám tìm đến đồng muối đồng rau. Họ đứng nép vào một góc với gùi ngô, mẻ đỗ tương hay can rượu…, nhưng vẫn nô nức đến chợ, bởi nơi này còn là chỗ giao lưu tình cảm trai gái của đồng bào.

Nhưng hình ảnh dễ nhận thấy nhất tại các phiên chợ vùng cao ở Hà Giang, đó là cảnh 5, 6 người đàn ông, đàn bà tụm lại uống rượu cười nói vui vẻ. Người Mông uống rượu thay nước, mà họ uống bằng bát chứ không uống bằng chén. Họ không bán bằng lít, bằng chai mà họ đong bằng bơ, bằng ống, cứ 1.000 đồng/bơ. Đi chợ, đàn ông đàn bà mà không uống rượu thì coi như không đi chợ. Họ có thể ngồi cả ngày ngoài chợ nhâm nhi, hàn huyên với món thắng cố, mièng miéng hay tiết canh lòng lợn, lòng trâu, lòng bò.

Vùng Tây Bắc còn nổi tiếng với phiên chợ tình Sa Pa (Lào Cai), chợ tình Khâu Vai (Mèo Vạc - Hà Giang)…, những chợ này chỉ có ý nghĩa giải quyết về mặt tình cảm, còn chợ để phục vụ nhu cầu đời sống, phát triển kinh tế trong vùng còn rất hạn chế, bởi giao thông đi lại quá khó khăn - đây cũng là vấn đề làm cho đồng bào dân tộc thiểu số chưa bắt kịp với miền xuôi.